Overslaan en naar de inhoud gaan
x
Vaticaan

Alle wegen leiden naar Rome

Op één nacht tijd gaat de wereldberoemde Vlaamse universiteitsstad volledig in vlammen op. De vernieling van Leuven op 25 augustus 1914 was naast een onmetelijke menselijke tragedie eveneens een aanslag op de kennis wanneer ook haar universiteitsbibliotheek in de as wordt gelegd. De aanleiding voor het bombardement blijft tot op vandaag een blaam op het blazoen van de Leuvenaars. Welke partij opende het vuur? En daaruit volgend: was de verwoesting een nodeloos wrede daad of een (al dan niet proportionele) represaille? Verslagen daterend uit die tijd schuiven de schuld in de schoenen van de Vlaamse burgers, waarop Mgr. Simon Deploige naar Rome wordt uitgestuurd. Iets later laat Mgr. Paulin Ladeuze, de toenmalige rector van de universiteit, een geheim rapport overmaken aan de Heilige Stoel door de apostolische nuntiatuur waarin de misvattingen worden rechtgezet. Het relaas van deze missie en de ingrijpende effecten die het geheim rapport teweegbracht worden voor het eerst in de geschiedschrijving beschreven door Johan Ickx, hoofd van het Historisch Archief van de sectie voor Buitenlandse Betrekkingen van de Heilige Stoel in Rome.

Johan Ickx is sinds 2000 in dienst van het Vaticaan en werkte zich als eerste leek in de geschiedenis van de Heilige stoel op van archivaris in het Archief van de Inquisitie en Indexcongregatie tot hoofd van het Historisch Archief. Samen met zijn Limburgse vrouw en drie dochters is Johan in twee werelden thuis: de Vlaamse en de Italiaanse cultuur vloeit hen door het lijf als echte fiamminghi. 

Toevallige ontdekking​

​Als Vlaming in het Vaticaan betrekt Johan Ickx een positie die nooit eerder door een leek, laat staan een buitenlander, bezet werd. De doctor in de kerkelijke geschiedenis, licentiaat in de godsdienstwetenschappen en baccalaureaat in de filosofie en theologie, woont en werkt 28 jaar in Rome, maar blijft een geboren en getogen Antwerpenaar. In die capaciteit werd hij dan ook gevraagd een lezing te houden over de rol van de Katholieke Kerk in België tijdens WOI. Bij de voorbereiding voor deze lezing stuitte de historicus op een geheim rapport en een studie van dat rapport in een ander handschrift. Zijn intuïtie stuurde hem richting een diepgaander onderzoek, dat resulteerde in het boek De oorlog en het Vaticaan.

Het uitgangspunt van zijn boek hangt Johan Ickx op aan de geheimzinnige documenten. “De protagonisten van mijn boek zijn twee rapporten die al meer dan een eeuw onaangeroerd in de archieven van het Staatssecretariaat opgeborgen liggen. Het gaat om een document waarin de brand van Leuven in 1914 beschreven wordt en waarin de aangenomen schuld van de Leuvenaars wordt rechtgezet. Dit geheime rapport was van de hand van Mgr. Paulin Ladeuze en bevat een ooggetuigenverslag dat overeenkomsten vertoont met dat van andere Belgen, Polen, Amerikanen en Nederlanders. Verderop in het archief vond ik een synthese van datzelfde document met aantekeningen, gemaakt door een tweede persoon. Vanaf dat moment stond de ontcijfering van deze documenten centraal. Dat werd de plot van mijn boek”, vertelt Johan.

Oorlog en geloof

​Na nadere bestudering van de documenten blijkt er sprake van een geheime missie die Mgr. Simon Deploige rond kerst 1914 naar Rome bracht om de Paus in te lichten over de ware toedracht van de destructie van zijn thuisstad. “Maar wat me vooral intrigeerde, is dat er in Rome geen sporen, geen akten of protocollen, over deze missie terug te vinden zijn. Enkel de briefwisseling van Deploige met minister Helleputte, bewaard in Brussel, hielp het onderzoek een stap verder. Ik ontdekte dat er een groep van vijf hooggeplaatsten vanuit vijf verschillende naties – ik noem hen de ‘club van vijf’ – tijdens het voorjaar van 1915 bijna dageljks samenkwam in Sint-Juliaan-der-Vlamingen, in het historische hart van Rome. Uit België was er Mgr. Deploige, uit Engeland Duncan Gregory, vanuit Frankrijk Louis Canet, prins Ghika kwam uit Roemenië en kapitein-ter-zee Yamamoto vervoegde hen uit Japan. Deze ondergrondse club van selfmade diplomaten vergaderde in volle oorlogstijd van eind 1914 tot de zomer van 1915. Deploige bewoog zich doorheen Rome als een waar diplomatiek geheim agent”, verklaart de schrijver.

Thrilleraspect

Het niet-aflatend aandringen van de club van vijf leidde tot de ontdekking dat de diplomatieke top van het Vaticaan eenzijdig en zelfs foutief geïnformeerd was over de brand van Leuven. Wat de verdere stappen zijn die de vijf ondernemen en hoe dit de beleidsvoering van de Heilige Stoel al dan niet beïnvloedde, leest als een diplomatieke politieke crimi. “In Rome ontdekt men dat de berichtgeving van de zaakgelastigde van de Nuntiatuur, de Italiaan Mgr. de Sarzana, Duitse sympathieën vertoonde. En dat terwijl neutraliteit een hoofdzaak is binnen het Vaticaan. De Sarzana was onvoorzichtig als diplomaat. Hij bracht verslag uit aan het Vaticaan dat getint was door zijn partijdigheid tegenover het Duitse leger en rapporteerde dat de brand van Leuven een antwoord was op geweld vanuit het Belgische kamp. Het geheime rapport dat ik onder ogen kreeg, was niet meteen na de brand van Leuven geschreven, maar wel maanden erna, in maart 1915. Daarnaast was het de Sarzana zelf die het naar Rome bracht in een diplomatieke zending aan toenmalig Staatssecretaris Pacelli, zonder te weten dat het zijn professionele doodsvonnis bevatte. Pacelli leest Ladeuzes rapport en gaat mee in zijn logica: niet Leuvense vrijschutters, of francs-tireurs, maar wel de Duitsers zelf openden het vuur op hun eigen troepen.”

De verbetenheid van de vijf om de ware toedracht van de Duitse oorlogvoering aan de kaak te stellen, loont. De koers van het Vaticaan tegenover Leuven wordt onder impuls van Pacelli bijgesteld in het najaar van 1915 en de Heilige Stoel levert meteen steun bij de heropbouw van de universiteit en haar bibliotheek.

Vriend of vijand?

Met zijn ontdekking werpt Johan Ickx nieuw licht op Pacelli’s, de latere Paus Pius XII, reputatie als ‘Hitler’s Pope’. “Mijn onderzoek toont dat Staatssecretaris Pacelli de geallieerden goedgezind was. Hij beïnvloedde eigenhandig de houding van het Vaticaan ten opzichte van de Leuvenaars, doorzag het bedrog van de Duitse berichtgeving en van de Sarzana en zuiverde het Vaticaan van pro-Duits diplomatiek personeel. Hoe wordt iemand die zo streed om de neutraliteit van de Heilige Stoel te vrijwaren 30 jaar later Hitlers Paus?”

Het boek van Johan Ickx veroorzaakt een rimpeling in het water, die kan leiden tot een herziening van de algemene opvatting die Paus Pius XII afschrijft als vriend van het Duitse Rijk. “De feiten en de documenten spreken voor zich, maar ze werden tot nu toe nooit met elkaar in verband gebracht. Zelfs de vele spionnen van de Duitsers achterhaalden nooit wie de verandering in de houding van de Heilige Stoel bewerkstelligde: de club van vijf, gesteund door de vertrouweling van de Paus, Staatssecretaris Pacelli.”

De nieuwe feiten die het boek belicht, creëren een sneeuwbaleffect. Er blijven elementen aan het licht komen, waardoor het boek een weg plaveit voor een historische dialoog op wereldvlak. Wordt vervolgd.

Tekst: Josine Buggenhout

Johan Ickx