Het oude Belgische culturele akkoord met Zuid-Afrika werd opgezegd na de verscherping van de apartheidspolitiek en de brutale repressie tegenover de zwarte bevolking met als dieptepunten het beschieten van schoolkinderen in Soweto in ’76 en de verdachte dood van anti-apartheidsstrijder Steve Biko in ’77. “Met het opwerpen van Zuid-Afrika als prioriteit van het Vlaams buitenlands beleid na de eerste democratische verkiezingen in ’94 gaf Vlaanderen een signaal dat het samenwerking zocht met de nieuwe overheid en een breuk wilde maken met het vorige regime. In eerste instantie was dit dan ook een politieke beslissing. Niet veel later kwamen er ook bilaterale en culturele contacten en werd een ontwikkelingsprogramma opgestart”, licht Yves Wantens toe.

Wantens woont 10 jaar full time in Zuid-Afrika. Hij emigreerde in ‘94, het jaar nul van de recente Zuid-Afrikaanse geschiedenis, en werkte er voor verschillende ngo’s. Eerder was hij gedurende vier jaar projectverantwoordelijke bij Broederlijk Delen voor Centraal- en Zuidelijk-Afrika. In die hoedanigheid bracht hij begin jaren ’90 jaarlijks meerdere projectbezoeken aan onder meer Zuid-Afrika. Vandaag is hij de antenne van de Vlaamse regering in Zuid-Afrika en tevens bevoegd voor Mozambique.

ONTWIKKELINGSSAMENWERKING ALS SPEERPUNT

Worden vanuit de vertegenwoordiging in Pretoria andere accenten gelegd dan in Parijs, Wenen of Den Haag?
Yves Wantens: Het zwaartepunt ligt eveneens op het politieke luik. Er is een volwaardig bilateraal verdrag tussen Vlaanderen en Zuid-Afrika met daarin alle bevoegdheden van de Vlaamse overheid. Daarnaast richten we de schijnwerpers op ontwikkelingssamenwerking waarin qua tijdsbesteding de meeste energie wordt gestoken. Het derde luik van onze taak bestaat erin het culturele beleid, weliswaar op een andere manier dan in de vernoemde steden, te ondersteunen en vorm te geven. Er is vooral een grote uitwisseling van artiesten binnen de dans- en muzieksector in die mate dat ik zelfs niet van alle activiteiten op de hoogte ben. Soms verneem ik de komst van artiesten pas als ze alweer vertrokken zijn. Het organiseren van grote tentoonstellingen zoals in Parijs of Wenen is in Zuid-Afrika natuurlijk nog niet voor morgen. Geleidelijk aan komt er wel vraag naar, maar je blijft met een ander publiek zitten.

Helpt uw ervaring in de ontwikkelingssamenwerking bij het uitoefenen van uw huidige functie?
Yves Wantens: Ik denk dat het een heel goede basis is, ja. Ik ervaar er nog dagelijks de positieve gevolgen van. Ik weet wat er leeft op het veld en vele mensen waarmee ik vroeger samenwerkte, zijn net als ikzelf doorgegroeid. Ze zijn terug te vinden op administraties en ministeries en exporteren hun knowhow. Mijn vroegere collega’s maken ook deel uit van het netwerk van de Vlaamse Vertegenwoordiging. Het onderhouden van contacten en doorspelen van informatie zou zeker minder vlot lopen zonder die ervaring. “Waarom de overstap?”, vragen mensen me ook soms. Voor een stuk evolueer je ook. In de ngo-sector begin je als een vrij grote idealist, en dat ben ik voor een deel nog, maar ik nam op een bepaald moment de beslissing om dat wat ruimer te zien.

Vanuit welke positie kan men het meeste verwezenlijken? Waar is de impact het grootst?
Wantens: Een moeilijke maar tegelijkertijd ook makkelijke vraag. Ikzelf was vroeger vooral bezig met kleine basisprojecten. Ik blijf achter deze visie staan want als een project goed gepland en dito uitgevoerd wordt, is er sowieso een verbetering van de levensomstandigheden. Verricht je anderzijds inspanningen op regeringsniveau en je slaagt erin een project correct uit te voeren, dan heb je natuurlijk wel een grotere impact omdat de doelgroep veel ruimer is. Het samengaan van de twee moet het objectief zijn. Op die kruising spelen wij een belangrijke rol. Door het luisteren naar de Zuid-Afrikaanse overheid, de ngo’s en rekening te houden met de Vlaamse expertise leggen we accenten en sturen we het beleid.

Hebben projecten meer kans op slagen dankzij de directe contacten tussen de respectieve regeringen?
Wantens: Ik ben geneigd om ja te zeggen maar dan voornamelijk voor Mozambique. Daar worden projecten in de gezondheidssector, die kaderen binnen het plan van de overheid en meestal worden uitgevoerd door Vlaamse ngo’s, rechtstreeks gefinancierd door Vlaanderen. De twee landen zijn op dit vlak dus moeilijk te vergelijken want in Zuid-Afrika werken wij vooral van departement tot departement en worden bepaalde projecten uitbesteed aan een lokale ngo.

Is Zuid-Afrika hierin meer volwassen?
Wantens: Het heeft een erg sterke en zeer grote ngo-sector wat maakt dat de samenwerking met Zuid-Afrika op een decennium tijd een andere vorm kreeg. Een evolutie van louter toezeggen aan Vlaamse ngo’s tot rechtstreekse hulp aan de Zuid-Afrikaanse nationale en provinciale overheden.

ONGELIJKHEDEN BEËINDIGEN DOOR POSITIEVE DISCRIMINATIE

Vlaanderen maakte in ’94 een politiek statement door hernieuwde contacten aan te knopen met Zuid-Afrika. Namen ook anderen regio’s en landen deze beslissing?
Wantens: Tot ’94 was de samenwerking van de meeste Europese landen zeer beperkt. Er was enkel het Europees liaison office omdat de Europese Unie veel programmasteun gaf voor de slachtoffers van het apartheidsregime. Sindsdien is er een echte boom geweest qua ambassades - momenteel telt Pretoria 120 diplomatieke vertegenwoordigingen - en financiële steun voor de hervormingen en ontwikkelingssamenwerking. Na een decennium van steun wil een aantal donoren haar prioriteiten echter verleggen naar andere regio’s. Een paradijs is het niet geworden maar ondanks de kloof tussen rijk en arm is Zuid-Afrika in vergelijking andere ontwikkelingslanden een rijk land.

Vlaanderen blijft wel resoluut voor Zuid-Afrika kiezen?
Wantens: Omdat de overheid het belang inziet van een blijvende steun aan Zuid-Afrika. De verwezenlijkingen in tien jaar tijd zijn groot maar men kan niet in één decennium de gevolgen ongedaan maken van een 40 jaar durend regime. Dat zal wel enkele generaties tijd vergen.

De Westkaap staat bekend om de grote aanwezigheid van landgenoten. Hoe is het gesteld in Pretoria en de ruime omgeving?
Wantens: Er is een vrij grote Belgische aanwezigheid van zowel particulieren als zakenmensen. De cijfers liggen net zoals voor heel Zuid-Afrika nogal uit elkaar naargelang de bron die men raadpleegt. In de eerste vijf jaar na de apartheid was er sprake van 30 tot 50.000 Belgen en op basis van de inschrijvingen bij de federale verkiezingen van vorig jaar zijn er vandaag een 15.000. Het verschil zit tussen de mensen die effectief geregistreerd zijn en overwinteraars die nog in België zijn ingeschreven. In die zin ligt de realiteit ergens in het midden.

Is het voor hen voordeliger leven in Zuid-Afrika?
Wantens: Voor iemand met een mooi salaris denk ik echt dat de kwaliteit van leven in Zuid-Afrika beter is dan in West-Europa. Om er zelf aan de slag te geraken is het sowieso moeilijk. Vroeger was dat geen enkel probleem. De segregatiepolitiek van het vorige regime hield ook in dat zoveel mogelijk blanke mensen tegen goede voorwaarden werden aangetrokken. Vele middenklassers die de voorbije decennia uitweken zien anno 2004 zwarte sneeuw. Zij werden South-African-resident en worden betaald in randen. Dit schept problemen omdat de Rand een erg schommelende munt is en heel wat van haar waarde verloor.

Voor vele westerlingen is Zuid-Afrika het walhalla maar toch kampte het land de voorbije jaren met een heuse exodus. Hoe is dat te verklaren?
Wantens: Vóór ’94 zette het niet weten wat er zou gebeuren met Zuid-Afrika veel jonge mensen aan tot vertrekken naar Australië, Nieuw-Zeeland en Europa. De overgang naar democratie verliep dan wel goed maar de brain drain of hersenvlucht bleef. De oorzaken zijn de criminaliteit, het hogere inkomen elders en agressieve campagnes van Australië, Nieuw-Zeeland en Canada om hooggeschoolden aan te trekken. En toch is er licht aan het einde van de tunnel want begin januari was het saldo voor het eerst positief.

Welke rol speelt black empowerment of positieve discriminatie van de zwarte Zuid-Afrikanen hierin?
Wantens: Binnen de blanke bevolkingsgroep - want ook zwarte dokters, verpleegsters en ingenieurs kiezen het met hoge salarissen geplaveide hazenpad – is dat natuurlijk een extra drijfveer. Er is namelijk een duidelijk beleid om zwarte bedrijven te stimuleren en voorrang te verlenen aan niet-blanke kandidaten bij het invullen van kaders en administraties in bedrijven. Ik kan me goed inbeelden dat bepaalde jonge blanken vrezen geen kans meer te maken op de arbeidsmarkt. Je hoort dan wel eens “De beste persoon voor de job zou de job moeten krijgen!” maar de hele affirmative action en black economic empowerment zijn natuurlijk beleidsprioriteiten voor de overheid. Ze zullen immigranten een werkaanbieding verschaffen als er voor die bepaalde positie geen lokaal iemand gevonden wordt. Toch is ook hier een versoepeling merkbaar. Tot voor kort moest een werkvergunning aangevraagd en verkregen worden vóór het vertrek terwijl er nu de mogelijkheid geboden wordt de markt te verkennen.

Komt het erop neer dat de bestuurlijke benoemingen als reactie op de apartheid noodzakelijk zijn in zoverre dat ze op lange termijn het land niet ten gronde richten?
Wantens: Voilà. We zitten tenslotte met een blanke minderheid die nog geen tien procent van de bevolking uitmaakt maar veruit de beste scholing genoot en alle kaderfuncties inneemt. Zonder interventie van de overheid is de creatie van een humaan economisch systeem met zelfstandigheid en herverdeling van betaalde arbeid erg moeilijk. De meest gegeerde jobs zullen weer exclusief blanken toekomen en het langzame tempo waarmee de kleurlingen progressie maken, wordt afgeremd. Dat die overheidsaanpak niet eeuwig is, spreekt voor zich. Op een bepaald ogenblik zal men de hervormingen moeten afsluiten en affirmative action doorheen een andere bril moeten bekijken. De economic empowerment naar zwarte bedrijven toe daarentegen mag mijns inziens nog wat langer duren. Om een economisch stabiel land te bekomen, moet er immers ook een zwarte middenklasse komen.

Koen Van der Schaeghe