Werken is voor de tot baron betitelde arts en professor Peter Piot een beroep. Een term waarin het woord roeping verborgen zit. Een roeping móét het ongetwijfeld ook zijn, wil hij zijn job aan het hoofd van UNaids volhouden. Dat sommige landen oogkleppen dragen als het over aids gaat, is voor Piot een doorn in het oog. Onaanvaardbaar en frustrerend is ook de recente toename van hiv-besmettingen in de westerse wereld, waar de bevolking nochtans op de hoogte is van de gevaren en kennis heeft van preventiemiddelen. Maar Piot bijt door en haalt kracht uit de geboekte vooruitgang van de voorbije jaren maar vooral uit het contact met zieken en seropositieven. “Ik ben van nature nogal ongeduldig, doch ik besef dat een mentaliteitswijziging veel tijd vergt. Het voornaamste is dat we vorderingen maken. Als ik in functie van UNaids op reis ben en de met hiv besmette mensen ontmoet, hun levensstrijd te horen krijg, hun problemen hoor aankaarten, dan weet ik waarom ik werk. Dan besef ik ook dat we moeten volharden.” En doorzetten mag hij want de secretaris-generaal van de Verenigde Naties, Kofi Annan, verlengde eind januari 2005 de benoeming van de Vlaamse arts aan het hoofd van UNaids met vier jaar. Tevens blijft hij voor dezelfde periode ondersecretaris-generaal van de Verenigde Naties.

                                                                              JULES VERNE ACHTERNA

Na als een van de eersten te hebben ondervonden wat ebola teweeg bracht, ging medeontdekker Piot zich specialiseren in seksueel overdraagbare aandoeningen (soa’s). “We schrijven 1976 wanneer collega’s en ikzelf in het toenmalige Zaïre de allereerste ebola-epidemie opmerkten en tot staan trachtten te brengen. Het was een waar detectivewerk, we wisten weinig of niets van het virus noch over de besmettingsgraad. Behalve de ebola-slachtoffers zagen we toen vooral hoeveel mensen er leden aan soa’s. Terug in Europa, bleek dat er maar weinig over soa’s bekend was terwijl die ziekten toch al zo oud zijn als de mensheid zelf. Daar en in de sociale dimensie van deze ziekten situeert zich de oorsprong van mijn belangstelling voor de seksuele gezondheid. Een vanzelfsprekende en populaire optie was het destijds zeker niet, maar mij leek het toen een logische keuze.” Piot studeerde in Gent en Antwerpen en trok ook over de grote plas om zich te vervolmaken. “Aan de Universiteit van Washington legde ik mij voornamelijk toe op onderzoekswerk inzake infectieziekten. Indertijd was het zeer goed voor een wetenschappelijke carrière om een tijdje in de Verenigde Staten door te brengen.” Piot droomde altijd al van een actief leven in het buitenland. “Ik heb altijd de drang gehad om weg te gaan, zowel in positieve als negatieve zin. Ik wilde de wereld zien en met name mijn interesse in de problematiek van de ontwikkelingslanden was erg groot. Als kleine jongen was ik een grote fan van Jules Verne. Dat was zelfs één van de hoofdredenen om geneeskunde te studeren. Met zulk diploma dacht ik overal ter wereld aan de slag te kunnen.”

Van 1980 tot 1992 is Piot als professor microbiologie verbonden aan het Instituut voor Tropische Geneeskunde in Antwerpen. Hij kwam er voor het eerst in contact met aids. “Het moet 1981 geweest zijn wanneer er vanuit de Verenigde Staten de eerste berichten over aids gepubliceerd werden. Een aantal patiënten in het tropisch instituut leek aan soortgelijke aandoeningen te lijden. Wij begrepen toen niet echt dat het om deze geheel nieuwe ziekte ging. In oktober ’83 begon ik voltijds te werken op aids. Ik leidde onder meer een team naar Kinshasa waar we voor het eerst aids documenteerden en aantoonden dat er ook een heteroseksuele epidemie was. Tot dan bestond het dogma dat het virus enkel door homoseksuelen werd overgedragen.” De oorsprong van aids zullen we volgens Piot nooit helemaal achterhalen. Hoogstwaarschijnlijk is het afkomstig van chimpansees maar dat blijven speculaties.

                                 UNAIDS MOEST MODERNE PLAAG HALT TOE ROEPEN

Tussen ’92 en ’94 is Piot werkzaam bij de Wereldgezondheidsorganisatie in het aidsprogramma leidde. Wanneer de VN in ’94 UNaids, een overkoepelend orgaan dat op wereldniveau de strijd aanbindt met de ziekte, opricht wordt Piot de eerste directeur. Dat is hij tot op vandaag en dus zeker nog de komende vier jaar. Sinds ’94 en vooral sedert begin jaren ’80 is er heel wat veranderd. Deprimerend zowel als hoopgevend. Dat aids een wereldwijde epidemie zou worden, was vijfentwintig jaar geleden niet geweten. En dat anderzijds aidsremmers vrij succesvol konden zijn, bleef zelfs tot voor enkele jaren een groot vraagteken. Dr. Peter Piot: “De visie op aids is helemaal omgeslagen. In eerste instantie door de proporties die de epidemie aannam. Bij aanvang van mijn eerste termijn had ik dan ook drie objectieven om aids in te dijken. Vooreerst moest de aidsproblematiek op de politieke agenda komen. Met politieke steun en engagement van wereldleiders bereikt men veel meer, krijgt men makkelijker fondsen los en kunnen moeilijke beslissingen zoals condoompromotie, die vaak tegen de publieke opinie ingaan, beter verkocht worden. De eerste bijzondere Algemene Vergadering van de VN in 2001 gewijd aan de aidsproblematiek was wat dat betreft een hoogtepunt. Ten tweede moesten we aids heroriënteren van een medische curiositeit naar een probleem van sociale en economische ontwikkeling. Dat lukte want aids is momenteel één van de zogenaamde millenium development goals. Daarmee is aids/hiv erkend als obstakel voor de ontwikkeling. Aids raakt immers aan alle facetten van het leven en is veel meer dan een puur medisch probleem. Een derde objectief was financieel gekleurd. Bij de oprichting van UNaids was er tweehonderd miljoen dollar voorhanden om de strijd tegen aids in de ontwikkelingslanden te organiseren. In 2004 was dit bedrag opgelopen tot zes miljard dollar. Een laatste, wel verhoopt maar niet vooropgesteld, element is de komst van aidsremmers. Die veranderden de dynamiek rond aids compleet en betekenden veel meer dan een sprankel ijdele hoop.”

                                                                          GEEN PUUR MEDISCH PROBLEEM

Een aspect dat opvalt en zeker wat meer aandacht verdient, is de mate waarin aids uit het vakje van de gezondheidsproblemen springt. Dr. Peter Piot benadrukt dat dan ook: “Omdat het om een ziekte gaat die via seks wordt overgedragen, heb je meteen met een heel culturele, ideologische en dogmatische context te maken. Er bestaat nog heel wat hypocrisie over seks. Wie over aids en hiv praat, moet er van uit gaan dat niet iedereen zijn leven lang monogaam is. Ik heb dit aspect met het Vaticaan en heel wat religieuze verantwoordelijken van verschillende strekkingen besproken en ik durf te zeggen dat er een hele evolutie is. Veel kerken, waaronder de katholieke zijn erg actief bezig met aidspreventie. Er bestaan meningsverschillen over het condoomgebruik in dit verhaal maar wij bekijken het als één pakket en dat evolueert in de goede richting. Of ons werk veel makkelijker zou worden als de paus zich positief uitspreekt over het condoom? Ik weet het niet. Niet iedereen zal luisteren naar de paus. En belangrijker dan zijn standpunt is dat puriteinen niet massaal tegen het condoom prediken.” Daarenboven beklemtoont Piot dat aids, voornamelijk in Afrika dan, ook een economisch probleem is. “Vooreerst is één van de voornaamste redenen dat er in Zuid-Afrika zoveel aids/hiv voorkomt, het feit dat mannen die in de mijnen werken soms tien maanden van huis weg zijn. Tijdens die periode hebben zij meerdere seksuele contacten. We moeten ook realistisch zijn. Waarom zouden deze mensen hun seksueel gedrag in 1, 2, 3 veranderen? Iets dat zo’n fundamentele drijfkracht in het leven is. Ten tweede is er de impact op de maatschappij, het sociale weefsel en de economische stabiliteit: stervende leerkrachten, miljoenen wezen en steeds meer straatkinderen.”

Vanuit zijn post als hoofd van het centrale bureau voor kennis van aids, juicht Piot toe dat er een trend is om de aandacht meer dan vroeger toe te leggen op patiëntenzorg. “De tijd dat men besmette mensen opgaf of uitsloot, is voorbij. De taboesfeer rond aids is gelukkig afgenomen en de ziekte is meer en meer bespreekbaar. Een strategisch offensief mag en kan gevoerd worden.De specifieke focus op zorg is de jongste jaren natuurlijk makkelijker te leggen, wetende dat de prijs van geneesmiddelen voor de behandeling van aids met negentig procent gedaald is. Dat hebben wij vanuit UNaids persoonlijk genegotieerd met de farmaceutische industrie. Een enorme voldoening geeft dat omdat je op die manier echt iets kan betekenen voor de hiv- en aidslijders. Anderzijds zorgt de medicalisering in het Westen voor een verminderde aandacht aan preventie waardoor dat we net daar een opflakkering van besmetting en ziekte vaststellen. Dat is mijn inziens onaanvaardbaar omdat vóóral de westerse wereld over alle communicatiemiddelen beschikt.”

                                                                                           WGO & ABC

In zijn huidige functie is Piot meer diplomaat dan microbioloog. Hij wordt ontvangen door wereldleiders en ceo’s van farmaceutische bedrijven en spreekt voor (inter)nationale congressen bij wie hij de boodschap Aids als ‘de zwarte dood’ van ons tijdperk overbrengt. Daarvoor gebruikt hij zijn aanzien als hoofd van UNaids en als lid van het Institute of Medicine van de Amerikaanse Academie voor Wetenschappen. Voor het overige hecht Piot weinig belang aan titels, onderscheidingen en eerbetuigingen. “Ik hanteer ze eerder om druk te zetten op bepaalde partijen en om van man tot man te spreken met gerenommeerde wetenschappers.” Zoals voormalig directeur-generaal van de Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) Gro Harlem Brundlandt haar gewicht in de schaal wierp tegen tabak, zou Piot aids nog hoger op de agenda kunnen geplaatst hebben, ware het niet dat hij in 2003 nipt naast de hoogste post van de overkoepelende Wereldgezondheidsorganisatie greep. “Verliezen is nooit makkelijk, zeker niet als het slechts met één stem is. Het was een moment dat het leven anders kon uitvallen, maar zoals ik reeds verduidelijkte hebben we nog heel wat werk voor de boeg. We werken trouwens heel goed samen met de Wereldgezondheidsorganisatie die nu geleid wordt door Lee Jong-Wooh, de man die mijn belangrijkste tegenkandidaat was.” Volgens Piot is dat ook typerend voor de Verenigde Naties, meer dan in welke organisatie ook, heerst er eenheid tussen nationaliteiten en mensen. Uiteraard hebben ze daar een voorbeeldfunctie. “Als je culturen respecteert, bouw je een team. Dat is en blijft een grote uitdaging. Er is een enorme diversiteit tussen mensen maar er blijven veel meer gelijkenissen dan verschillen. Wij exploiteren dat misschien niet voldoende. Dat wil niet zeggen dat ik Belgen minder waardeer. Ik denk dat ik België meer apprecieer sinds ik binnen de VN werk. Met mijn ervaring in het buitenland kan ik onze sociale zekerheid en gezondheidszorg bijvoorbeeld erg goed vergelijken. Ook het feit dat België een multiculturele en multi-etnische maatschappij kent, kan ik erg naar waarde schatten. Dan heb ik het nog niet over de gastronomie, mijn beste Belgische vriend.

Nog een slotbedenking om af te sluiten. Afhankelijk van het feit of u al dan niet een snelle lezer bent, zijn er tijdens het lezen van dit portret meer of minder hiv-geïnfecteerden bijgekomen. Niet minder dan tien per minuut. Om even bij stil te staan, niet? En, neen hoor, aids is helemaal geen ver-van-uw-bedshow, integendeel. De bestrijding ervan begint tussen uw en mijn lakens. Eén van de voornaamste voorlichtingsslogans luidt dan ook ABC: Abstain, Be faithful or use a Condom oftewel Onthou, wees trouw of gebruik een condoom.

Koen Van der Schaeghe