|
 Geboren Brusselaar Pierre Alechinsky is thuis in Parijs. Ooit was hij de benjamin van de Cobrabeweging, vandaag is hij de nestor van de Belgische kunst: een internationaal gevierd monument en een spontane babbelaar. Zijn werk is abstract en figuratief, beeldend en literair: alles samen soms, maar altijd visueel krachtig. Nooit schuwde hij picturale experimenten of verloor hij zijn spontaniteit. VIW blikt met de meester terug op zijn oeuvre, zijn denken, maar kijkt ook naar de toekomst, want zijn artistiek avontuur is nog niet afgerond.
Dat Alechinsky op zijn 82ste nog steeds niet bang is van een experiment, bewees zijn jongste expositie in Parijs, getiteld Ronds. “Het is sinds kort dat ik in cirkels werk, na een cadeau van mijn leverancier. Hij gaf me een rond chassis, een nooit opgehaalde bestelling. Intussen maakte ik 35 ronde werken. Het voelt alsof de sleutel past. Door in cirkelvorm te werken, weet ik eindelijk de vier hoeken van een rechthoekig tableau uit te wissen. Het probleem van de mise en page is niet meer aan de orde. Hoeken zijn een probleem, kijk maar naar een poetsvrouw die haar werk niet naar behoren doet en de hoeken naar voren laat komen. In een cirkel is er evenwicht. Ik ervaar het als een luxe.”
 Beschermend schild
In het Frans zegt men ‘Petit à petit, l’oiseau fait son nid’, een gezegde dat Alechinsky graag toetst aan zijn leven en werk. “Mijn bestaan is begrensd. Dag na dag komt de limiet dichterbij. En ja, ik voel dat ik beetje bij beetje mijn nest heb gemaakt. Maar het is ook mijn enige nest. La peinture is mijn bescherming. In het Nederlands is het woord ‘schild’ nadrukkelijk aanwezig in ‘schilderij’. Een gelaagdheid die een Franstalige niet kent, maar ook niet elke Vlaming vat. Een schilderij beschermt deels zijn schepper. Dat is ook mijn idee, ik zit als mens achter mijn schilderij. Men kent mijn werk, maar daarom niet de mens Alechinsky. Een schilderij biedt een blik op de schilder, dat óf bevestigt óf tegenspreekt. Ik denk wel aanwijzingen te geven tot wie ik ben, hoe ik denk.”
“Ik verkies het woord ‘schild’ boven ‘nest’, maar ik heb wel het gevoel dat ik beetje bij beetje klaar ben met mijn schild. Men spreekt soms over de chaos in het hoofd van een schilder, maar ik vind mijn werk weldoordacht. Er is een logica die ik al schilderend vind, al is het niet té veel denken, maar vooral doen.” Wat hij doet is inderdaad klaar en duidelijk. De lijn is leesbaar. “Ik werk het liefst met inkten en tempera omdat ze een soepele lijnvorming mogelijk maken; ook met oude tubes acrylverf, die ik al twintig jaar bewaar. De mondialisering heeft helaas een nefaste invloed op de kwaliteit.”
 Picturaal denken
Alechinsky zwemt in een euforisch bad met melancholisch badschuim. Zo spreekt hij ook over zijn jeugdjaren. We schrijven
“Ik ben Belg, voel me ook zo, maar het gevoel correspondeert niet meer met wat België vandaag is. Brussel is veranderd, maar ook Parijs is dat. In de jaren veertig en vijftig was de kunstenaarswijk
Schilderend schrijven
Wellicht het meest bekend is Alechinsky om zijn centraal tafereel dat hij bijna letterlijk omlijst met een figuratieve rand. (zie foto’s 3, 4 en 5) Het verraadt zijn Belgische roots, zegt hij zelf. “Niet toevallig is de kantlijn zwart-wit. Noem de kleine tafereeltjes gerust een knipoog naar Hergé. Het tonen van beelden als een film, een wat speciale taal, werd de mijne.” Parallel aan de wit-zwarte liefde ontpopt zich een colorist, die trefzeker uitbundigheid,
“De grafische taal is niet rijker dan de geschrevene, maar wel minder eentonig. Zo gek is het niet dat schilders van woorden houden. Of omgekeerd. Ionesco zei ooit: ‘Als ik schilder hoor ik eindelijk niets meer’. Geen dialogen meer in het hoofd. Erg mooi vond ik dat. Het is daarom dat veel schrijvers graag tekenen: Hugo Claus, Victor Hugo, Henri Michaux,... Ik schrijf omdat ik niet alles kan zeggen met het schilderen. Wat ik schrijf is onmogelijk te schilderen en omgekeerd. Het zijn andere media. Een woord is van iedereen en een lijn is een momentopname. Je kunt nooit meer hetzelfde schilderen. Een woord blijft een woord, maar de combinatie, de stijl en de inspiratie om ze samen te zetten, gebeurt evenzeer in het moment.”
 Dubbel handschrift
“Het tracé, het schilderend gebaar moet in één beweging gebeuren. In één trek met mijn handelende hand. Mijn linkerhand is mijn schildershand, de rechtse mijn schrijfhand: verplicht zoals dat vroeger ging. Ze zit vol gebreken, maar ik ben blij dat men mij dwong mijn rechterhand te gebruiken. Daardoor moeide men zich niet met mijn linkerhand, waardoor ze intact bleef. De vrije linkerhand resulteerde in de directheid van een vloeiende beweging...”
“Ligt de spontaniteit besloten in het moment waarop, bij een tekening, de trek ontstaat uit de punt van het penseel?” vraag ik. “Vaak start de schilder met een vlek, zoals een arts soms patiënten onderzoekt vertrekkend van een zogenaamde rorschachvlek. Maar men is nooit zo goed bediend als door zichzelf. Dus maak ik mijn eigen rorschachs, mijn vlekken. Of zelfs maar een lijn: de eerste lijn wijst al een mentale weg: wat heb ik vandaag te vertellen? En zonder actie kunt u dat niet weten. Het is een evenwicht want met één trek kan men een dwaasheid begaan, en het hele werk kan opnieuw beginnen.”
Reizen op papier
Na al die jaren blijft Pierre Alechinsky bevangen door de hartstocht van het creatieve proces. “Ik werk elke dag, ben altijd bezig. Niet alleen met schilderen, ook met schrijven en het oplossen van de dagelijkse problemen van het leven. Het is een plezier, steeds meer en meer, zeker op mijn leeftijd.” Dat doet hij in een atelier in Parijs en één in de Provence. “Veel van mijn werken zijn in het zuiden gemaakt. Het is een verschillende manier van werken, van leven ook. Je werkt in het zuiden met ideeën die je opdeed in het noorden. Het levert een andere poëzie op.” Alechinsky is nog niet uitgepraat, maar de tijd… Hij nodigt me uit in de zomer van 2010 in Aix-en-Provence, waar een overzichtstentoonstelling plaats vindt met werken, exclusief onder een zuiders gesternte gemaakt. Een aanrader voor al wie een blik wil op het schild van de meester.
Scheppingsdrang
Echte regels volgde hij nooit, maar Alechinsky heeft wel een hekel aan verloren kwaliteit. “Het moment waarop je die ene trek kan zetten... bij jongeren bestaat het gevaar dat ze te vlug denken dat het morgen wel zal komen. Neen, morgen bestaat niet. Dan kan je dood zijn. Vandaag is de actie hangende. Ik ga zelden naar tentoonstellingen. Tijd is een probleem. Ik heb graag gereisd, maar het leven van een schilder is een reis in een kamer. Noem het misschien discipline, maar het moet, anders blijft er niets over van de reis. De reis wordt vooral op een rechthoek van papier gemaakt. Ik heb graag contact met simpele dingen, de eigenschappen van een penseel of een pennentrek. Misschien heb je wel een leven nodig om dat volledig te beheersen. In tijden van computers is het niet slecht om simpeler te werken. Ik ben niet tegen techniek, maar waarom lijken alle auto’s vandaag op elkaar? De curve lijkt gepreformatteerd door een computer. Auto’s verdwijnen, maar architectuur niet: die kan men niet wegwissen en de fouten zetten de wereld in de schaduw.”
Vaak werk ik, wanneer de papieren groot zijn, rechtopstaand, met het papier op de grond. Ik begin met vlekken, ik bombardeer met spikkels of strepen en ben me bewust van wat ik doe met een inktvlek. Ik ben verplicht om te repareren. Dan omring ik die inslagen van bommen, maak er iets anders van, dat is al het stadium van de reconstructie. Maar regels zie ik niet. Kijk naar het werk Stellation, men zou kunnen denken dat ik met de vlekken in het midden begon, maar het is net andersom. Drie keer begon ik opnieuw, voor het lukte. Bij het werk Embrasure startte ik met het carré en bracht er vervolgens allerlei figuren rond: het lijkt een banale geste, maar niets is minder waar. De vlekken geven mij richting, bieden mij een lezing. De daaropvolgende stap had nooit kunnen gebeuren zonder de voorgaande. Het lezen van het voortgaande werk, het lezen van het uitstrijken, van de figuren, is mijn steun in het proces. Veel gebeurt in één séance.”Aangetrokken door de kalligrafie, bestudeert Alechinsky in de jaren vijftig de oosterse prentkunst en grafische technieken in Tokio. Daardoor ruilt hij geleidelijk aan olieverf in voor inkt, waarmee hij de vrije loop geeft aan een vlotte en gevoelige stijl. De Japanse spontaniteit trekt aan, evenals het reizen. “Het was een tijd waarin men anders reisde dan vandaag. Nu gaat het van de ene luchthaven naar de andere, met altijd dezelfde sfeer, aan het eind van de wereld of hier. Toen ging het nog over zee. Dat wil zeggen, in een tempo dat je voorbereidt op het Verre Oosten. En daar voelde ik me thuis dankzij Kuifje en Bobbie. Ik was ingeleid door De blauwe Lotus.” spontaneïteit en expressiviteit combineert tot ware beeldpoëzie. Hij creëert schilderijen met een verhaal. De verhouding tussen woord en beeld ligt hem na aan het hart. Woorden zijn een voedingsbodem, ervaart de picturale poëet.St.-Germain-des-Prés mijn heimat. In die buurt wil ik vandaag zelfs niet meer komen. Het was een belangrijke tijd en een fantastische periode, maar verbonden aan onze jeugd. Ik ben een overlever. Vele van mijn vrienden zijn niet meer. Met sommigen heb ik nog mentale gesprekken.”1949 als de jonge artiest in contact komt met de kunstenaarsalliantie Cobra, kunstenaars uit Kopenhagen, Brussel en Amsterdam. Hij vestigt zich in Parijs, dat in de eerste vijftien jaar na de Tweede Wereldoorlog de culturele hoofdstad van de moderne kunst was, dé plek waar creatievelingen elkaar ontmoetten en nieuwe ideeën werden uitgewisseld. Onder meer Karel Appel wijst hem op het belang van het picturale experiment. Toen was hij al beïnvloed door de strips van Hergé en bleek dat hij Magrittes surrealistisch land enkel letterlijk vaarwel zou zeggen.
deel dit artikel op uw facebook account
|
