|
maandag, 07 december 2009 10:29 |
|
 Johan Swinnens kijk op Centraal-Afrika
De vijftigste verjaardag van de Congolese onafhankelijkheid komt er aan in 2010. Congo en België: het was al die tijd een turbulent huwelijk met om de haverklap een crisis. Een goed moment om met een bevoorrecht getuige te spreken. Ambassadeur Johan Swinnen is de enige Belgische diplomaat die in elk van de drie voormalige kolonies op post was. Hij heeft dan ook een unieke ervaring in de driehoek Congo, Rwanda en Burundi en een klare kijk op de Grote Merenregio. Een gesprek met een warme waarnemer die begaan is met Centraal-Afrika.
Na rechten- en notariaatstudies groeide bij Johan Swinnen de interesse voor internationale betrekkingen. Als vanzelfsprekend volgde hij ook internationaal recht. “Niet dat ik per se verre horizonten moest zien. Ik heb ook vanuit Brussel vele jaren internationaal gewerkt. Het is een heel mooi beroep als je ervoor gemaakt bent. Na een lange buitenlandse carrière is Swinnen intussen aan zijn laatste opdracht bezig in Madrid, maar hij blijft verknocht aan de Democratische Republiek Congo. Praten met de ambassadeur is luisteren naar de gave van het woord en kijken naar pretoogjes. Hij kende nochtans woelige periodes in zijn loopbaan. Hij was ambassadeur in Rwanda bij het uitbreken van de genocide. “Een tragedie die mij als mens diep raakte. Maar ook een ervaring die me nóg meer de veerkracht in de mensen deed appreciëren.”
Congowatcher
“Een diplomaat moet de maatschappelijke polsslag perfect kunnen aanvoelen. En als je het voluit kunt spelen, dan kan je ook resultaat boeken. En toegegeven, Congo is op dat vlak wat speciaal. De convivialiteit is er heel sterk. Al ervaar ik die in Spanje ook wel, want mensen zijn niet zo verschillend, maar met Congolezen is die band toch wel uitzonderlijk sterk. En je moet dat niet enkel als een goed gesprek met een president of een premier zien, dat gaat veel verder. Ik was vaak in het binnenland omdat ik weet dat de impact van een bezoek zo groot is. Op een bepaald moment zei een lokale politicus me: ‘Ik hoop dat Kabila niet ziet hoe je hier wordt toegejuicht of hij zou nog jaloers worden.’ Dat zijn heel mooie momenten, maar ook minder spectaculaire gebeurtenissen als een gesprek van vier uur met een wijze Congolees, Burundees of Rwandees zijn heel mooie momenten. Je leert er zo ontzettend veel uit.”
“Die belevingen zijn niet per se gelinkt aan een diplomaat. En diplomaten hebben niet het monopolie over diplomatie. Diplomatie is generisch. Iedereen moet ermee kunnen omgaan en eenieder moet wat diplomaat zijn. In het gezin, in het beroep. Wat mij betreft, ik zou geen andere job kunnen doen. Voor mij, zoals ik in elkaar zit, is het de mooiste job.”
Afrikamoeheid
Zijn eerste Afrikaanse post was Burundi, eind jaren zeventig. Hij weet nog wat zijn eerste gedachte was bij de landing… de geuren, de kleuren rond het Tanganyika-meer. Maar ‘wie boeit Congo vandaag nog?’ is een vraag om mee te starten. Congo wordt al jaren geteisterd door oorlog, politieke en binnenlandse militaire spanningen. Omwille van het gewoel en de geregelde diplomatieke kortsluitingen tussen België en Congo, vreest Swinnen voor een zekere moeheid. Van onverschilligheid wil hij spreken noch horen. “Moeheid mag niet, want werkt vernauwend terwijl er net nood is aan het openen van een venster, zowel politiek, sociaal, cultureel als economisch. De problemen moeten daartoe bij naam genoemd worden.”
Swinnen praatte met vele Congolezen en stelde vooral bij de ouderen een zekere nostalgie vast naar het verleden en de mogelijkheden die het land had. Niettemin is het de toekomst die telt. “Geschiedenisboeken zijn wat ze zijn, namelijk geschiedenis. Maar ik behoud mijn vertrouwen in de toekomst van Congo, al moet het wel afrekenen met enkele uitwassen. Ik vrees vooral de polarisering en de etnische radicalisering.”
Rechtszekerheid
Wie aan Congo denkt, denkt vaak eerst aan humanitaire hulp en aan ontwikkelingsgeld om de eindjes aan elkaar te knopen. Naar de toekomst toe hoopt Swinnen dat de ontwikkelingssamenwerking wordt aangevuld met investeringen. “Voor een gezond investeringsklimaat is echter vooreerst rechtszekerheid noodzakelijk. De bestuurlijke problemen veeg je niet zomaar uit. De uitbouw van een rechtsstaat is van primordiaal belang. Dat is een delicate problematiek want daar is politieke wil voor nodig. Het verkiezingsproces was een stap in de goede richting. Het was van 1960 geleden dat de Congolezen nog naar de stembus mochten. Ook de onafhankelijkheidsverjaardag moet een impuls geven. Terugkijken mag, maar objectieven stellen moet.” De verkiezingen waren voor Swinnen
geen doel op zich, maar fungeerden als hoeksteen voor de heropbouw van de DR Congo. Hij meent dat het land zich kan herpakken als de machthebbers breken met slecht bestuur en zorgen voor een goed functionerend gerecht. “De hervorming van het openbaar ambt en het herstel van het fiscaal apparaat zijn basisvoorwaarden voor een staat, of je nu in een democratische of autoritaire context werkt.”
Harde woorden
En er mogen onder gehuwden ook best harde woorden vallen. Als de basisattitude maar goedaardig is, positief en constructief, nieuwsgierig en respectvol. “Maar laten we vooral het kind niet met het badwater weggooien. Ik vind dat de hele wereld er belang bij heeft dat Congo floreert, zich ontwikkelt en nieuwe welvaart vindt. Want zo kan het land een rol op regionaal, continentaal en mondiaal vlak spelen, een rol die Congo potentieel toekomt. De functie van België hierin is significant. We moeten samen evolueren in een geest van vertrouwen dat gebaseerd is op wederzijds respect", verduidelijkt Swinnen. “Ik zie de samenwerking niet als een relatie tussen iemand die helpt en iemand die zich laat helpen. Deze samenwerking moet voor beide partijen voordelig zijn. Op die manier is het een gezonde samenwerking, en geen gewone vorm van bijstand. Maar zeg niet dat dit nog het enige is dat ons in Congo houdt. Dat is vooreerst zeer reducerend qua benadering en daarenboven erg beledigend. België moet een belangrijke rol blijven spelen en bewust blijven van de belangen én ambities die we delen. Toch moeten we afstappen van paternalistische voorwendselen, nu we de betekenis van Congo herontdekken. Daar is het alleszins de hoogste tijd voor."
Volwassen houding
Bij zijn afscheid vertelde Swinnen dat hij een beetje een Congolese patriot is geworden. Dit uit respect voor het kunnen van de Congolezen. “Het was een intense periode. Ik beleefde never a dull moment. Ik heb respect voor de Congolezen. Ze blijven kijken naar de toekomst... Maar wat ze missen zijn kleine tekenen van vooruitgang. Men zou raar opkijken van de boost die Congolezen krijgen als ze merken dat hun leiders voorrang geven aan het algemeen belang. Ze hebben een grote veerkracht. Ik denk niet dat dat een illusie is van mij. Convivialiteit is goed maar we mogen niet vervallen in vleierij à la 'wat doen jullie al goed je best'. Wel begrip tonen voor hun moeilijkheden, maar streng zijn zonder in infantilisering te vervallen."
“We moeten ons economisch belang in Congo benoemen. Daarom nodigde ik Congolese politici, mensen uit de civiele maatschappij en ondernemers uit om met elkaar te praten en hen aan te moedigen het transitieproces voort te zetten. Mijn respect is groot voor wie aan de toekomst denkt. Mensen met fierheid en waardigheid. Al vraag ik mij dikwijls af waarom het zo lang moet duren? Congolezen moeten leren de schuld niet altijd bij de andere te leggen. Je mag niet zeggen dat je alleen maar dingen doet die je wat opleveren. Ook een morele attitude en solidariteit zijn noodzakelijk. Een volwassen houding noem ik dat en die is niet te verzoenen met een vleierige houding. Door iemand te ‘bestoefen’ geef je geen blijk van respect. Heb je respect, dan trek je alle registers open om je boodschap over te brengen, ook als deze negatief is.”
 Niet meer zoveel
En de Belgen? Ja hoor, die zijn er, maar niet meer in groten getale. Zakenmensen en investeerders, maar niet de aantallen van vroeger. Idem voor de missionarissen. “Ik denk dat België de opportuniteiten moet bekijken ter plaatse, niet halsoverkop als een avonturier, maar goed doordacht. En de rechtszekerheid moet een feit worden. Dit om het investeringsklimaat op te vijzelen, want met ontwikkelingssamenwerking alleen zal het grootste stuurloze land ter wereld er niet bovenop komen.”
De nieuwsgierigheid moet aangeboord worden. Die oefening moet gebeuren onder economisten, bedrijfsleiders,... maar de randomstandigheden moeten het toelaten. Het is bewezen dat Congo en de Congolezen zeer inspirerend kunnen zijn. Er is zeer veel mogelijk en ik stel met plezier vast dat velen erin bijten. De KVS met Jan Goossens is een mooi voorbeeld. Net zoals Wim Vandekeybus. Sommigen raken volledig geparalyseerd door Congo, bij anderen werkt het gelukkig omgekeerd. Ook bij sommige politici, missionarissen en filosofen. België heeft in de regio ook een historische verantwoordelijkheid. De geschiedenis van Congo, Rwanda en Burundi is ook een stuk van onze eigen geschiedenis. Maar niettemin moet de nodige realiteitszin aan de dag worden gelegd: hét verschil zal ons land in Centraal-Afrika niet maken, maar misschien wel een verschil.
Ambassadeur Swinnen in Centraal-Afrika
1978-82: Ambassade-attaché te Bujumbura (Burundi)
1990-94: Ambassadeur te Kigali (Rwanda)
2004-2008: Ambassadeur te Kinshasa (Democratische Republiek Congo)
 Boek: Kuifje & Tintin kibbelen in Afrika
In Kuifje & Tintin kibbelen in Afrika kijkt auteur Evert Kets naar wat de Belgen, en de Vlamingen in het bijzonder, nog bindt met hun gewezen kolonie en mandaatgebieden in Centraal-Afrika (Congo, Rwanda, Burundi) en hoe ze met die erfenis omgaan. Hij neemt daarbij niet alleen de taaltoestanden in het koloniale verleden onder de loep, maar reikt ook ideeën aan voor een stabielere Grote Merenregio in de toekomst. Voor dit onderzoek maakte hij gebruik van diverse bronnen, gaande van de Europese en de Afrikaanse pers over academisch werk tot persoonlijke reiservaringen.
Auteur: Evert Kets
Uitgeverij: Acco
ISBN: 978-90-334-7391-3
|
|
|
|
terug naar België |
|
|
|
LIDMAATSCHAP VIW |
|
Wordt u lid van Vlamingen in de Wereld, dan ontvangt u vier maal per jaar het kleurrijke VIW-tijdschrift. Daarenboven kan u beroep doen op onze knowhow inzake wonen, leven, studeren en werken in het buitenland. Ga verder |
|
