Verpleegkundige Linda Vanrietvelde is net terug van haar vijftiende missie in zes jaar voor Artsen zonder Vakantie. Tot drie keer per jaar geeft ze haar vakantietijd hiermee een zinvolle invulling. Het is het beste antidepressivum dat er bestaat, zegt ze zelf. Als een gedreven vrijwilliger en een echte tropenganger wordt ze naar het zwarte continent gezogen. “Het is niet enkel een kwestie van geven, want je krijgt zoveel terug.” Een gesprek met Linda waarin ik haar plechtig beloof haar niet als een Moeder Theresa af te schilderen.

Kennis geneest

De betrachting van de humanitaire organisatie Artsen zonder Vakantie is het overdragen van praktische kennis aan verpleegkundigen en artsen ter plekke. Daarvoor reizen Belgische artsen, paramedici en verpleegkundigen tijdens hun vakantie en zonder vergoeding naar Afrika om aldaar structurele hulp te bieden. “Hospitalen en verplegend personeel helpen we aan een betere organisatie, een hygiënische en efficiënte werkwijze en een aangenamere en motiverende werkomgeving. Dat resulteert in een adequatere behandeling van de patiënten door competent en gemotiveerd personeel.”

Via korte medische zendingen (van twee tot acht weken) wordt gestreefd naar een langdurig effect: kennisuitwisseling en ervaring die lokale artsen ook na het vertrek van de AZV-ploeg kunnen toepassen. Spoedarts Nele Vangheluwe en verpleegkundige Linda Vanrietvelde waren in augustus in Kimbondo, nabij Kinshasa. De tandem vormt een team met lokale collega’s. “De nauwe samenwerking is hét middel om ervaring en kennis door te geven aan de Afrikaanse collega’s. Financiële middelen komen er niet aan te pas. Kennis doorgeven is genezen. Met ons tweeën probeerden we zowel de intensive care als de spoeddienst te reorganiseren. We gaven zuurstof aan de artsen en de verpleegkundigen. Het zijn soms heel kleine tips, die een ander inzicht geven. Want wij beseffen dat we onze theorieën en praktijken niet blind kunnen toepassen. Aan grote doctrines heeft niemand boodschap, wel aan basisaspecten als hygiëne, patiëntenobservatie en postoperatieve behandeling. Omwille van een zekere achterdocht moet je hen de tips behoedzaam en met fluwelen handschoenen aanbieden.”

Leven en dood

“Je moet je kunnen inleven in de lokale samenleving om vervolgens figuurlijk zuurstof te injecteren. Niet alleen bij de patiënten, maar ook aan de dokters, de verpleegkundigen en de organisatie. Je helpt iedereen een stapje vooruit. Dat is een proces en voor jezelf een grote opsteker dat je als eerstelijnswerker echt wat kan betekenen. Je zou met grote theorieën voor de dag kunnen komen, maar je kan ze toch niet uitvoeren, wegens te gebrekkige randomstandigheden. Overigens sta je ervan versteld wat bijvoorbeeld het effect is van een project rond bijvoorbeeld handhygiëne. En dan kom je automatisch uit bij alcoholgel, een luxeproduct misschien zelfs in Europa, maar wat ben je met zeep als er geen water is? In eerste instantie stond men hier ietwat sceptisch tegenover, maar langzaamaan werd men enthousiast en dankbaar.”

“Het is niet binnenkomen met een zak vol geld, drie maanden blijven en dan met de noorderzon verdwijnen. Neen, het is arriveren met lege handen, maar met veel goodwill om kennis over te dragen. Mensen motiveren en enthousiasmeren. Het is vaak improviseren ja, om sondes aan elkaar te rijgen of iets te vinden wat als verband kan fungeren.” Meer dan in West-Europa maken Linda’s inspanningen in Congo het verschil tussen leven en dood. Maar ook een wereld van verschil tussen appreciatie en verstoting. “Vrouwen met urineverlies worden uitgesloten door man en familie. Gezinnen worden verscheurd door kwalen die met relatief kleine ingrepen kunnen verholpen worden. Ik kan goed relativeren ja, maar anderzijds is het zo schokkend dat er geen gelijke verdeling is. De context is volledig vertekend. 40 slachtoffers van Mexicaanse griep op maandbasis zijn wereldnieuws, maar om 40 malariadoden in één stad op één dag... geen haan die er om kraait.”

Onbreekbaar enthousiasme

“Congo is een land van dilemma’s. Het dilemma van de industrie bijvoorbeeld, die in onze ogen de lokale bevolking uitbuit, maar hen anderzijds ook werkgelegenheid verschaft. Weet dat veel Congolezen smachten naar buitenlandse investeerders. Neem nu de mijnbouw: Congo word misschien leeggeroofd, maar omwille van de economische crisis zijn veel mijnen vandaag gesloten. Met als gevolg het volledige ineenstuiken van de lokale maatschappij: het ziekenhuis heeft geen elektriciteit meer, het dorp evenmin, de mensen verliezen hun job. Er was een bibliotheek, een vorm van hospitalisatieverzekering,… alles is er weggevallen. Dan kan je wel tegen de mijnbouw zijn, maar wat is het alternatief? Het is een moeilijke en ongelijk verdeelde wereld en Congo bevindt zich zeker niet langs de juiste kant van de weegschaal.”

“Ondanks de miserie en de armoede was Kimbondo een oase. Zeker als je er vanuit Kinshasa arriveert, voor mij de meest onsympathieke stad die ik ken. Ik was ook in andere Centraal-Afrikaanse landen, maar Congo is echt het moeilijkst. Agressiviteit en corruptie omringen je van bij de aankomst op de luchthaven. Maar kan je het hen kwalijk nemen… de situatie is zo schrijnend, dat álle middelen goed zijn om geld te vergaren. Kinshasa is dan ook bijna zo duur als Brussel en de enige uitweg die velen zien is om op een louche manier aan geld te komen. Steden als Lubumbashi en Likasi zijn veel rustiger. Op een zeker moment zag ik Congo niet meer zitten, maar intussen werd het een uitdaging. Het land krijgt mijn enthousiasme niet klein. Gelukkig is het hospitaal met het daaraan verbonden weeshuis een totaal andere wereld. Het werd 28 jaar geleden opgericht door een Italiaanse dokter-pater-filosoof en een gepensioneerde Italiaanse pneumologe, die vandaag 90 jaar oud is, maar nog steeds actief in het hospitaal. Ik ben allesbehalve katholiek, maar als ik hen bezig zie… ja, er zijn nog heiligen. Onze aankomst in het hospitaal was ontroerend. De kinderen hadden een liedje voorbereid en we werden verwelkomd met bloemen. Zo worden wij in België niet onthaald hoor.”

Uitzichtloos

“Leed went nooit. De dagelijkse realiteit is soms zo schrijnend dat je ’s nachts nog maar moeilijk de slaap kan vatten. Zo was er een vrouw die met een totaal ondervoed kind op consultatie kwam. ’s Avonds, toen wij onze praktijk sloten, kwam de dokter-pater naar ons toe met een kind aan zijn hand. We keken hem verschrikt aan. Het was het kind van ’s ochtends dat was achtergelaten. Het is helaas geen uniek verhaal, maar veeleer schering en inslag. En maak je het zelf mee, dan raakt het je des te harder. Het was een mondje dat gevoed moest worden en heel wat medische bijstand nodig had, want ondanks de leeftijd van tien kon het jongetje bijvoorbeeld niet praten. Het was een kind dat altijd meer zou kosten dan opbrengen. De vrouw moet gedacht hebben… God of wie dan ook zal er zich wel over ontfermen. Wie zijn wij om te oordelen of te veroordelen?”

“Op zo’n momenten ben je blij dat je die ervaringen, maar ook het wel en wee van elke dag, kan delen met een Belgische collega. Frustraties, twijfels, een lach en een traan, het hoort er allemaal bij. Nele en ik waren nu voor de vijfde keer samen op missie. Het klikt en we vullen elkaar aan. Het is een wisselwerking en we houden elkanders voetjes op de grond. In de meeste gevallen werk je als duo, een arts en een verpleegkundige. Het kan ook een complementair team van een chirurg, anesthesist en verpleegkundige zijn. Het is een aanpak die me erg aanspreekt.”

Afrika-virus

Veertig jaar geleden zette de mens een kleine stap op de maan die een grote stap voor de mensheid betekende. Dergelijke kleine stappen zetten Linda en haar vele collega’s elke dag. “Het zijn druppels op een hete plaat, dat weten we maar al te goed. Maar op kleine schaal maak je het verschil. Waarom ik het doe? Eigenlijk grotendeels voor mezelf. Maar natuurlijk ook voor hen. Je bent strijdlustig om iets bij te dragen, maar je haalt er zelf zoveel uit, omdat het je wereld verbreedt op alle vlakken. Het is medisch interessant: enerzijds moet je je constant behelpen en anderzijds geef je je kennis door.”

“Ik word naar dit werelddeel getrokken. Onze Westerse materiële rijkdom is zo relatief, de rijkdom van Afrika is van een andere orde. Ik heb dat nodig, het brengt evenwicht in mijn leven. Sinds mijn dochter afgestudeerd is, werk ik minder en combineer ik AZV met mijn job. Ik zou effectief niet meer zonder deze missies kunnen. Ik maakte wel al eens de overweging om er permanent te wonen en te werken. Maar ik ben wellicht nog onvoldoende onthecht. Ik hou ook echt van onze Belgische luxe. Ik heb het gekend en kan het niet uitwissen: ik heb graag mijn douche, mijn shampoo, het lekkere eten en een goed glas wijn. Je wil voor jezelf een standaard hebben, Belgen in Congo bouwen deze voor zichzelf ook op. Maar om alles achter te laten, neen, zo altruïstisch ben ik (nog) niet.”

“De thuiskomst in de luxe is een weldaad. Soms durf ik wel eens schuin te kijken als men in België klaagt als er een half uur geen elektriciteit is. Je relativeert echt je eigen wereld omdat je weet dat als er in Congo geen benzine is, een hospitaal helemaal stil ligt. De eerste dagen na mijn thuiskomst heb ik het altijd moeilijk. Alles even laten rusten, je deur in het slot laten, maar die knop is vlug omgedraaid hoor. Ik heb ook hier patiënten. En het lijkt contrair, maar ik verzacht eigenlijk voor mijn eigen patiënten, zelfs al klagen ze over de Belgische ziekenhuismaaltijden. En ook al weet ik dat Congolese patiënten moeten rekenen op familie als ze iets te eten willen in het ziekenhuis.”

In Januari gaat Linda terug, voor de vierde keer naar Burkina Faso, deze keer. Voor een gynaecologische opdracht.