Cultuur als rode draad

Tijdens ons gesprek zou ik meermaals de wenkbrauwen fronsen. De verwezenlijkingen van Koen en Edda zijn dan ook niet min en met hun duurzame aanpak bekleden zij een internationale voorbeeldfunctie. Geen sant in eigen land, maar wel lovende kritieken in de New York Times. De Colliers leggen zich toe op dingen die er echt toe doen en zijn ambitieus in de bijdrage die ze willen leveren aan de wereld om zich heen. Beginnen doen we natuurlijk met een terugblik. Koen is handelsingenieur van opleiding en Edda heeft diploma’s rechten, antropologie en geschiedenis. Koen: “Mijn ingenieursstudie wil ik in heel mijn verhaal allerminst onderschatten. Ze biedt een erg stevige basis en je kan er vele richtingen mee uit. Als student in Brussel zette ik naast enkele vastgoedtransacties al kleine bedrijfjes op voor export naar Amerika en Mexico. Toen ik wist dat ik voor de Verenigde Naties naar Afrika kon, restten mij nog tien maanden vrije tijd. Ik ben gaan reizen, dwars doorheen West-Afrika en ruilde er alles wat ik bij me had voor lokale kunstobjecten.” De jonge ondernemer trotseerde het onbekende intuïtief en met durf. “Terug in Brussel wou ik mijn Afrikaanse objecten aan de man brengen op de Zavel, maar daar duldden de lokale heerschappen helaas geen buitenstaanders. Misschien was dat wel mijn geluk, want ik besloot dan maar om mijn boeltje naar New York te verschepen, waar ik wel succes kende. Ik deed zaken, maar leerde ook ontzettend veel inzake kunst. Deze ervaring gaf me artistieke vleugels en kunst zou een rode draad vormen in mijn leven.”
In januari ’96 vertrokken we dan allebei in opdracht van de VN naar diverse landen in Afrika. Edda voor UNIFEM, dat het economische en politieke zeggenschap van vrouwen in ontwikkelingslanden bevordert. Ikzelf voor UNIDO ofte United Nations Industrial Development Organisation, die als doel het promoten en versnellen van de industriële ontwikkeling in ontwikkelingslanden heeft. We kwamen onder meer in Mozambique terecht in 1997 en dat vonden we allebei een erg leuk land. De fascinatie voor Portugeessprekend Afrika groeide en de immense taal- en cultuurkloof raakte opgelost. Als eerste wuifde ik de diplomatenwereld vaarwel en focuste mij terug op het ondernemerschap, mijn eerste natuur”, vertelt onze discrete landgenoot.

Maria Mutola

“Ik had reeds de plannen, de mogelijkheden kwamen mij ter ore en ik bouwde al gauw ons eigen huis op het strand. Dat Mozambique niet het meest voor de hand liggende land was, is een understatement. Maar wou je tien jaar geleden in het toerisme of de zakenwereld nog van nul beginnen, wou je nog dromen, dan was Mozambique ideaal. Het is een nieuw land. Wij hebben het oude Mozambique nog leren kennen, toen het nieuwe boven de doopvont werd gehouden. Het werd dan wel onafhankelijk in 1975, wanneer de Portugezen, na de Anjerrevolutie in eigen land, manu militari hun kolonie verlieten, maar de nieuwe leiders zetten zich op het spoor van de Sovjetunie. Pas in ’90 werd de marxistische ideologie verworpen, in ’92 een vredesakkoord ondertekend en in ’94 vonden vrije verkiezingen plaats. Vooraleer bedrijven in het nieuwe land geloofden, duurde het nog even.”
Vandaag biedt het land met een Portugese en Latijnse achtergrond heel wat mogelijkheden. De hoofdstad Maputo is terug de levendige en bruisende metropool van weleer. In de tijd dat Mozambique nog bij Portugal hoorde, heette de hoofdstad Lorenzo Marques. En ooit was dit een mondaine en belangrijke havenstad, die Kaapstad het nakijken gaf. Met haar bijna 2.700 km lange strand, wit zand, aangenaam klimaat, tropische eilanden en Braziliaans getinte cultuur, is Mozambique een droombestemming”, vertrouwt Koen me toe.
Hun huis waren Koen en Edda al gauw weer kwijt. “Na haar overwinning op de Olympische Spelen in Sydney, de eerste en enigste Mozambikaanse tot dusver, toerde Maria Mutola drie weken als een heldin door het land. Haar oog viel op ons huis, dat eigenlijk niet te koop was. Na drie maanden, een erg goed bod en het persoonlijk aandringen van toenmalig president Joaquin Chissano gingen we uiteindelijk toch door de knieën.”

Badend in de kunst

Het bevlogen diplomatenkoppel treurde echter niet en intussen stootten ze op de ruïnes van een oude pousada op het strand. Koen en Edda’s leven zou nogmaals een nieuwe wending nemen. “Het pand bevindt zich op de rechteroever van Delagoa Bay, recht tegenover en met een prachtig zicht op de hoofdstad Maputo. De plannen voor een hotel kregen vorm. Om zo dicht mogelijk bij de zaak te wonen, bouwden we twee penthouses op het hotel. We introduceerden het boutique hotel-concept in Mozambique: bijna de totale inrichting bestaat uit kunst, het is één galerie.” Kunst en ondernemerschap, ze beïnvloeden elkaar bij Koen en Edda. Mozambique telt heel wat getalenteerde maar onbekende kunstenaars die een platform missen. “Lokale kunstenaars kunnen onmogelijk op eigen houtje een vernissage houden, laat staan de gasten een glas wijn aanbieden. Aan het optimaliseren van die randvoorwaarden dragen wij graag bij. Als wij iets zakelijk zinvols kunnen koppelen aan een bijdrage tot de lokale gemeenschap, maakt dat de inspanning veel duurzamer en leuker.” Sociaal ondernemen heet dat in vaktermen, dat niet enkel in financieel, maar ook in maatschappelijk rendement wordt uitgedrukt. Alles wat loshangt in het hotel is te koop. De toeristen vinden dat heel erg leuk. Wie de kunstenaar wil ontmoeten, kan hem of haar ook uitnodigen voor een lunch of diner. Dat geeft het kunstwerk een persoonlijke touch.”
Het gaat zelfs nog verder voor Koen: “Minder bemiddelde buitenlandse kunstenaars mogen ook gratis logeren in het hotel. Als wederdienst vragen we hen een workshop te houden met een lokale schilder, beeldhouwer of zanger. Uit die samenwerking en ideeënbestuiving ontspruit vaak een prachtig kunstwerk. Dit wordt dan niet verkocht, maar in het hotel opgehangen. Anderen zoeken vrijwillig de synergie met lokale kunstenaars op. Zo gaf bijvoorbeeld Stef Bos enkele optredens met lokale artiesten ten beste. In de toekomst willen we dit concept naar diverse landen uitvoeren, voornamelijk in de ontwikkelingswereld. Naar de minst toegankelijke landen, met vaak wél de mooiste stranden”, lacht Koen die na tien jaar wel weet hoe respectvol te ondernemen.

“Wat wij doen is nog steeds vrij nieuw in Mozambique. De Wereldbank omschreef Mozambique als één van de moeilijkste landen om zaken te doen. Ik moet dus mensen overtuigen, op grond van mijn ervaring en kennis in Mozambique.” De samenwerking met de Mozambikaanse overheid ontkiemde toen hij diplomaat was en groeide toen het gezin er zich permanent vestigde. “Aanvankelijk aanvaardden de machthebbers geen initiatief want overheerste het communistische gedachtegoed. Maar ik was diplomaat en als ik naar de minister belde, kon ik ’s anderendaags een vergadering hebben. Ik was dan ook geen bedelaar, maar een donor en mocht projecten voor hem verwezenlijken.” Koen en Edda weten zich verbonden met deze cultuur van verborgen regels. Zij kennen intussen de ingrediënten van het erg gecultiveerde recept. “Mozambique hanteert een ongeschreven handvest. Kom je als diplomaat of zakenman en blijf je in een ivoren toren zitten of ben je na enkele jaren alweer weg, dan versta je de cultuur niet echt. Het zakendoen is gebaseerd op vrienden,respect en vertrouwen. Wie denkt in functie van de vooruitgang van het land kan veel realiseren.”

Bazaruto, Quirimba en Transfrontier

“De voormalige Portugese kolonie is wereldwijd de grootste toeristische groeibestemming sinds 2005. Het is er voor durvers echt hét uitgelezen moment om iets op te zetten, maar je moet wel weten hoe, anders loop je dus met je hoofd tegen de muur. Een groot casino resort uit Las Vegas bijvoorbeeld, met activiteiten in Zuid-Afrika, probeert al drie jaar tevergeefs voet aan wal krijgen. Eens de multinationals daarin slagen, volgt gegarandeerd een toeristische explosie. Ik ben benieuwd in welke richting ons dat zal duwen, want dan zijn wij opnieuw kleine garnalen. Voor de overheid is het een moeilijk staaltje van balanceren. Enerzijds is het toerisme een belangrijke economische steunpilaar en willen ze die verder ontwikkelen, anderzijds willen ze die ook afstoten: de regering wil kleinschalige lodges ontwikkelen in plaats van grote hotelconcepten te bouwen in ecologisch gevoelige zones. Voorbeelden zijn de Archipel van Bazaruto, een krans van vijf schitterende eilanden en de ongerepte Quirimba-archipel. Deze laatste, met 32 eilanden in totaal, is de meest idyllische plaats die ik ooit zag, een ware frivoliteit van de natuur. Filmsterren waren er trendsetters, het grote publiek volgt. Tot voor enkele jaren kon je zo’n eilandje krijgen, maar vandaag moet je miljoenen dollars neertellen. Een deel van de archipel is intussen ook uitgeroepen tot beschermd gebied. Wie de spaarcenten heeft, kan misschien nog een eiland kopen, maar nooit zomaar: een goed project in samenwerking met de lokale bevolking en het behouden van de ecologische integriteit zijn absolute voorwaarden.”

Deze aanpak is een originele aanklacht tegen het westerse toerismebeleid dat Mozambique’s zuidelijke buur in haar macht heeft. “De voormalige Portugese kolonie zal haar exclusieve eilanden niet zomaar te grabbel gooien aan zogenaamde bananentoeristen, Zuid-Afrikanen die hun rijke leventje naar hun noorderburen willen transponeren. Ze gaan op stap met hun aanhangwagen en nemen alles mee van thuis, vervuilen de stranden en kopen alleen bananen. Vandaar de naam. Mozambique gaat prat op haar authentieke karakter en wil geen reuze camping of Afrikaanse Costa del Sol worden.”

Doch, wie het ongeschreven handvest begrijpt en geen commercialiseringproces voor ogen heeft, kan het onmogelijke verwezenlijken. Voor menig Europeaan is het een wensdroom, maar het Vlaamse koppel werkte hard tussen droom en daad. “In het Great Limpopo Transfortier Park (een omvangrijk wildpark geboren uit het samensmelten van het befaamde Kruger Park in Zuid-Afrika met beschermde natuurgebieden in Mozambique en Zimbabwe) kreeg ik, vooraleer er één concessie werd toegekend, voorkeurrecht op 7.000 ha Afrikaanse aarde. Je kan dat niet kopen, maar moet dat krijgen en wel op een legale manier. Het moet je dus gegund worden. We hebben deze grond, moeten er wel iets mee doen om speculatie tegen te gaan. Ik kan er bij wijze van spreken mijn eigen leeuwenkolonie houden. Maar ik start er projecten op in samenwerking met lokale mensen. Momenteel richt ik mij op game breeding, het kweken van wilde dieren. Tijdens de oorlogsjaren werd er immers veel op groot wild gejaagd en verkleinde het wildbestand omdat het leger en de dorpelingen het vlees als voedsel gebruikte.” Koen is ook erg betrokken bij het natuurbehoud van het Maputo Special Reserve, ook bekend als Olifantenreservaat, op circa 50km van zijn hotel. “Het is een erg exclusief gebied, met een grote diversiteit, waar vandaag zo’n 400 olifanten leven. Het is gelegen langs de Indische Oceaan, met de tweede hoogste duinen ter wereld en een purperblauwe zee. Op zo’n duin zie je langs de ene kant het grootste landzoogdier, de olifant en aan de andere zijde het grootste zeezoogdier, de walvis. Hoe moet je dat omschrijven? Als de tuin van Eden misschien. Ik ga er geregeld zwemmen met de kinderen tussen 80 dolfijnen. De natuur is spectaculair, nog ongerept. Het is een locatie voor kenners en hopelijk blijft dat zo”, lacht Koen

Edda’s vorming van Mozambikaanse vrouwen

Dat Koen en Edda heel wat lokale vrienden hebben, is niet in het minst de verdienste van Edda. Op basis van traditionele Mozambikaanse waarden werkt ze vol overgave als antropologe met vrouwenorganisaties op alle niveaus. “De cultuur is typisch Afrikaans, dus macho, maar in Mozambique hebben vrouwen toch een bepaalde plaats. De diepgaande ongelijkheid wordt stap voor stap opgelost. In West-Europa zou ik een eerder academische job hebben, terwijl ik nu in de Afrikaanse praktijk kan werken. Dat geeft toch een ander gevoel. Mijlenver van de hoofdstad Maputo werk ik in dorpen waar de bevolking sinds de onafhankelijk geen blanke zag. In heel afgelegen gebieden verwelkomt men mij vaak met lokale dansen en authentieke maskers. Toen ik in Chiuta in de provincie Tete (in de buurt van Malawi) eens vroeg van wanneer de maskers dateerden, antwoordden ze na lang nadenken, dat het van 1937 moet zijn. Echt cultureel erfgoed dus en een deel van hun identiteit. Helaas ontbreekt er een beleid voor cultuurbehoud en mag je zeker zijn dat deze stukken binnen afzienbare tijd in buitenlandse handen terecht komen. In hun ogen krijgen zij er als onwetende bevolking veel geld voor, terwijl de koper (lees: kunsthandelaar) er een veelvoud aan verdient. Culturele rijkdom krijgt hierdoor een wrang en dubieus smaakje. Wij proberen de minister van cultuur te overtuigen van het belang om deze waardevolle kunstwerken in eigen land te beschermen. Het is gewoon een feit dat ook in Mozambique de wereld het jongste decennium snel kleiner wordt. Binnen tien jaar zullen dergelijke vertoningen met tribale voorwerpen ondenkbaar zijn.”

Mozambique is niet weinig progressief en Edda kan dan ook verder kijken dan het puur narratieve, met name het werken aan de mentale weerbaarheid van vrouwen. De constructie van een identiteit en gedragsverandering zijn prioritair. Gendergelijkheid staat momenteel hoog op de agenda in Mozambique. Meer solidariteit tussen man en vrouw zal leiden tot evenwichtigere krachtsverhoudingen. De rol van de vrouw in de heropbouw van een door oorlog geteisterd land bijvoorbeeld wordt vaak onderschat. Door een diepgaande dialoog moet ieders stem gehoord worden. Daarom steken we heel wat energie in de voorlichting van burgers inzake rechten en plichten, in sensibilisatie van de man ook. We gaan complexe onderwerpen niet uit de weg.”

Edda spreekt op het lokale niveau, in de kleine gemeenschappen over bijvoorbeeld de inplanting van een waterput of het verharden van wegen. “Daaromtrent discussies los krijgen in kleine vrouwengemeenschappen vind ik erg interessant. Als antenne sein ik de behoeften van de lokale, maar gediversifieerde gemeenschappen door naar de provincie tot op uiteindelijk het ministeriële niveau. Ik word ook geregeld aangezocht door diverse ministeries om hen te helpen met het definiëren van een beleid voor gendergelijkheid. Ik stel vast dat als je op het veld gebaseerde aanbevelingen doet op het hoogste politieke niveau, de respons in alle geledingen positief is.” Als het aan Edda ligt, zullen er meer van dergelijke projecten volgen. Haar maatschappelijke verdiensten zijn echter nu al enorm. Net zoals een groot huis gebouwd wordt met kleine stenen, bestaat een groot land uit kleine entiteiten, met ieder zijn kenmerken. Dat weten de Colliers als geen ander.

Topografen van een wedergeboorte

Als lid van de board of directors van de Mozambikaanse hotelassociatie geldt Koen als een belangrijk man voor het Mozambikaanse toerisme. De zakenvrienden van toen zijn vandaag hoge functionarissen of ministers. Zonder zijn Europese entiteit te verloochenen benaderde de Vlaamse ingenieur de Mozambikaanse. samenleving op een krachtige en onafhankelijke manier. “Als associatie hebben wij een budget om het land vooruit te helpen en het toeristisch bureau als een bedrijf te managen. De minister van toerisme staat heel erg dicht bij ons. Ministeriële beslissingen aangaande toerisme, worden altijd met ons besproken. Dat geeft uiteraard wat mogelijkheden. Als hotelassociatie proberen wij het toerisme op een hoger niveau te brengen. Tot voor kort werd het aantal toegekende hotelsterren mede bepaald door het aantal kamers. Voor een viersterrenhotel moest je bijvoorbeeld minstens 200 kamers hebben. Eens ze die misvatting inzagen, sloeg men vlugger de weg in van de exclusieve lodges. Wij kijken er ook op toe dat nieuwe hotels op een ecologische verantwoorde manier worden uitgebaat. We leren uit de fouten van het verleden en onze buren”, vertelt Koen, doelend op Zuid-Afrika.

Naast het boutique hotel werkt Koen met zijn hoteluitbreiding als eerste in Mozambique rond het opzetten van ‘toeristisch vastgoed’. Het plan is de uitbreiding van het hotel met 76 eenheden, waarvan 40 kamers maar ook 26 appartementen en 10 dakappartementen. Deze laatsten worden op plan in sectie of fractie verkocht en geven een goed rendement aan de kopers. “Het is een win-winsituatie waardoor het hotel de bouw kan bekostigen met overbruggingsleningen. Voor Mozambique, waar het afsluiten van een lening een groot knelpunt is, is dit een noodzaak. Met de huidige opportuniteiten, zou een geëngageerde financiële sector ons vleugels kunnen geven, maar ja, dat zou Afrika niet zijn”, lacht Koen.
Koen en Edda zijn richtingaanwijzers en meesterlijke topografen van de Mozambikaanse wedergeboorte. Het is een natie onderweg met grote contrasten. Hun welwillendheid en verlangen om bakens te verzetten, gedijt erg goed tegen deze achtergrond. Het zijn moderne zendelingen, geen predikanten of dromers, maar deskundige idealisten die Mozambikaanse kunstenaars en vrouwen leren uit te gaan van hun eigen kracht en macht. Hij als ondernemer en conservator en wildparkbeheerder en zij met een mateloze inzet voor de dorpelingen. Wie doet wat Koen en Edda doen en olifanten in de achtertuin heeft lopen, wordt in België al snel als extravagant beschouwd. Daarom geven ze weinig interviews en zullen ze lofbetuigingen vaker wegwuiven dan ontvangen. Niet dat ze ook maar één iets vanzelfsprekend vinden.

Twee families

Koen en Edda gaven niet enkel hun eigen leven een andere wending. Ook het leven van hun kroost is heel on-Belgisch. Hun maatschappelijk engagement is mooi gemixt met hun persoonlijke leven. “Onze kinderen zijn in Afrika geboren: de twee meisjes – Yasmine en Josephine, een tweeling van 4 jaar - gaan naar de Engelstalige school en de jongens – Benjamin is 8 en Maxim is 6 - naar de Portugese school. En twee keer per week gaan ze alle vier naar de Nederlandse les. Ze hebben er Vlaamse en Nederlandse vriendjes. Het hele familiegebeuren is trouwens anders in Mozambique. Toen Benjamin, onze oudste zoon, geboren werd in Maputo, gaven we een traditioneel naamfeest. Een vriend van ons, ook Benjamin genaamd, sprak tot de voorouders om te vragen of zijn naam mocht doorgegeven worden aan onze zoon. In Afrika zijn familiebanden heel sterk: onze kinderen en zijn kinderen zijn nu broers en zussen. Wij zijn wat men noemt compadres. Onlangs huwde zijn dochter en koos ons als peetouders van het huwelijk. Als je dan weet dat de peetouders de belangrijkste mensen van het feest zijn, niet de ouders maar wij zaten aan de hoofdtafel, dan betekent dat toch iets. Wij hebben dus een familie in Mozambique en één in België. Wij worden ook niet aanzien als buitenlanders. Onze kinderen zijn in Afrika geboren en hebben nooit anders geweten. Wij zijn Belgen, maar ook Mozambikanen.”

Koen Van der Schaeghe

Publicatiedatum: 10/07/07